Çevresel Determinizm Nedir? Neyi Savunur? Örnekleri Hakkında Yazı

0
Advertisement

Çevresel Determinizm nedir, ne zaman ve nasıl geliştirilmiştir? Çevresel Determinizmin coğrafyadaki yeri, örnekleri ve savundukları.

Coğrafya çalışması boyunca, dünya toplumlarının ve kültürlerinin gelişimini açıklamak için bazı farklı yaklaşımlar olmuştur. Coğrafi tarihte büyük bir öneme sahip olan ancak son on yıllardaki akademik çalışmalarda azalmış bir konu, çevresel determinizmdir.

Çevresel Determinizm

Çevresel Determinizm

Çevresel determinizm, çevrenin, özellikle de yeryüzü şekilleri ve iklim gibi fiziksel faktörlerinin, insan kültürünün ve toplumsal gelişimin kalıplarını belirlediği inancıdır. Çevresel belirleyiciler, yalnızca ekolojik, iklimsel ve coğrafi faktörlerin insan kültürlerinden ve bireysel kararlardan sorumlu olduğuna inanmaktadır. Ayrıca, sosyal koşulların kültürel kalkınma üzerinde neredeyse hiçbir etkisi yoktur.

Çevresel determinizmin ana argümanı, bir bölgenin iklim gibi fiziksel özelliklerinin, sakinlerinin psikolojik görünümü üzerinde önemli bir etkiye sahip olduğunu belirtmektedir. Bu farklı bakış açıları daha sonra bir popülasyona yayılır ve bir toplumun genel davranışını ve kültürünü tanımlamaya yardımcı olur. Örneğin, tropik bölgelerdeki alanların daha yüksek enlemlerden daha az gelişmiş olduğu söylenmiştir, çünkü oradaki sürekli sıcak hava, hayatta kalmayı kolaylaştırmıştır ve bu nedenle orada yaşayan insanlar hayatta kalmak için çok fazla çalışmadılar.

Advertisement

Çevresel determinizmin bir başka örneği, ada ülkelerinin yalnızca kıta topluluklarından soyutlanmaları nedeniyle benzersiz kültürel özelliklere sahip oldukları teorisidir.

Çevresel Determinizm ve Erken Coğrafya

Çevresel determinizm, resmi coğrafi çalışmaya nispeten yeni bir yaklaşım olsa da, kökenleri eski zamanlara dayanmaktadır. İklimsel faktörler, örneğin, Strabo, Plato ve Aristoteles tarafından Yunanlıların neden erken yaşlarda sıcak ve soğuk iklimlerde toplumlardan çok daha gelişmiş olduğunu açıklamak için kullanıldı. Buna ek olarak, Aristoteles, insanların dünyanın belirli bölgelerine yerleşmelerinin neden sınırlı olduğunu açıklamak için iklim sınıflandırma sistemini geliştirdi.

Diğer ilk araştırmacılar, sadece bir toplumun kültürünü değil, toplumun insanlarının fiziksel özelliklerinin ardındaki nedenleri açıklamak için çevresel determinizmi kullandılar. Örneğin Doğu Afrika’dan bir yazar olan El-Cahiz, çevresel faktörleri farklı cilt renklerinin kaynağı olarak gösterdi. Birçok Afrikalı’nın ve çeşitli kuşların, memelilerin ve böceklerin koyu teninin, Arap Yarımadası’ndaki siyah bazalt kayalarının yaygınlığının doğrudan bir sonucu olduğuna inanıyordu.

Arap sosyolog İbn Haldun ve bilim adamı resmen ilk çevre belirleyicilerinden biri olarak biliniyordu. 1332’den 1406’ya kadar yaşadı, bu sırada tam bir dünya tarihi yazdı ve Sahra Altı Afrika’nın sıcak ikliminin koyu insan derisine neden olduğunu açıkladı.

Advertisement

Çevresel Determinizm ve Modern Coğrafya

Çevresel determinizm, 19. yüzyılın sonlarında Alman coğrafyacı Friedrich Rätzel tarafından canlandırıldığı ve disiplinin merkezi teorisi haline geldiği modern coğrafyadaki en önemli aşamasına yükseldi. Rätzel’in teorisi, 1859’da Charles Darwin’in Türlerin Kökeni’ni takip etti ve evrimsel biyolojiden ve bir kişinin ortamının kültürel evrimi üzerindeki etkisinden büyük ölçüde etkilendi.

Çevresel determinizm, Rätzel’in Massachusetts, Worchester, Clark Üniversitesi’nde profesör olan Ellen Churchill Semple’ın teoriyi tanıtmasıyla 20. yüzyılın başlarında Amerika Birleşik Devletleri’nde popüler oldu. Rätzel’in ilk fikirleri gibi, Semple’lar da evrimsel biyolojiden etkilendi.

Rätzel’in bir diğer öğrencisi Ellsworth Huntington da Semple ile aynı zamanda teoriyi genişletmek için çalıştı. Huntington’ın çalışması, 1900’lerin başında iklimsel determinizm adı verilen bir çevresel determinizmin alt kümesine yol açtı. Teorisi, bir ülkedeki ekonomik gelişiminin ekvatordan uzaklığına bağlı olarak tahmin edilebileceğini belirtti.

Çevresel Determinizmin Gerilemesi

1900’lü yılların başındaki başarısına rağmen, çevresel determinizmin popülaritesi, iddialarının genellikle yanlış olduğu için 1920’lerde azalmaya başladı. Ayrıca eleştirmenler ırkçı ve sürekli emperyalizm olduğunu iddia ettiler.

Advertisement

Örneğin Carl Sauer eleştirilerine 1924’te başladı ve çevresel determinizmin bir alanın kültürü hakkında erken genelleştirmelere yol açtığını ve doğrudan gözlem veya diğer araştırmalara dayanan sonuçlara izin vermediğini söyledi. Coğrafyacılar, onun ve diğerlerinin eleştirilerinin bir sonucu olarak, kültürel gelişimi açıklamak için çevresel olasılık teorisini geliştirdiler.

Çevresel olasılık Fransız coğrafyacı Paul Vidal de la Blanche tarafından ortaya konmuş ve çevrenin kültürel gelişim için sınırlamalar getirdiğini, ancak kültürü tamamen tanımlamadığını ifade etmiştir. Bunun yerine kültür, insanların bu tür kısıtlamalarla başa çıkmada verdikleri fırsatlar ve kararlar ile tanımlanır.

1950’lere gelindiğinde, çevresel determinizm neredeyse tamamen coğrafyada çevresel olasılıkla değiştirildi ve disiplindeki merkezi teori olarak önemini etkili bir şekilde sonlandırdı. Bununla birlikte, düşüşüne bakılmaksızın, çevresel determinizm, coğrafi coğrafya tarihinin önemli bir bileşeniydi, çünkü başlangıçta erken coğrafyacıların dünya çapında geliştiğini gördükleri kalıpları açıklama girişimini temsil ediyordu.

Advertisement

Bir Yorum Yazmak İster misiniz?