Edilgen Fiil Nedir? Edilgen Fiil Örnekleri Özellikleri Konu Anlatımı

0

Öznelerine göre fiillerden edilgen fiil nedir, örnekleri. Edilgen fiilin özellikleri, örneklerle açıklaması, konu anlatımı.

Edilgen Fiil Nedir? Edilgen Fiil Örnekleri

Edilgen Fiiller

Öznesi gerçek özne olmayan yüklemde bildirilen işin kimin tarafından yapıldığı belli olmayan ve öznesinin yapılan işten etkilendiği fiillere edilgen fiil denir.

Edilgen fiiller, etken fiillere “-l” ve “-n” yapım eklerinin getirilmesiyle yapılır.

Etken fiillerde nesne olan öge, fiil edilgen yapıldığında özne durumuna geçer. İşte gerçekte özne olmayan fakat öznenin sorularına cevap veren sözcük veya sözcük gruplarına sözde özne denir. Sözde özne sadece edilgen çatılı fiillerde bulunur.

  • > İşçiler kamyondaki eşyaları indirdi.

cümlesinde “indirdi” fiili özne – yüklem ilişkisine göre etken, nesne yüklem ilişkisine göre de geçişli fiildir. “Kamyondaki eşyaları” sıfat tamlaması bu cümlede nesne görevindedir.’İndirdi” fiili edilgen yapıldığında:

  • > “Kamyondaki eşyalar indirildi.”

şeklinde olur. Bu durumda “indirme” fiilini yapan belli olmadığı için yukarıdaki cümlede nesne görevinde olan ” kamyondaki eşyalar” sözcük grubu bu cümlede özne (sözde özne) görevini üstlenir.

Bir fiilin edilgen çatılı olup olmadığını anlayabilmek için yüklemdeki fiilin “-l” ve “-n” eklerini alıp almadığına, öznesinin de sözde özne olup olmadığına dikkat edilmelidir.

  • > Okulun etrafı çitlerle sarıldı (yüklem).
  • > Şehrin sokakları güzelce yıkandı (yüklem).
  • > Yüzbaşı Hüseyin omzundan vurulmuş (yüklem).

cümlelerinde yüklemlerin “-l” ve “-n” ekleri aldığını görmekteyiz. Ayrıca bu cümlelerde “okulun etrafı, şehrin sokakları, Yüzbaşı Hüseyin” sözcük grupları gerçek özne değil sözde öznedir. Çünkü bu cümlelerde eylemlerin kimin tarafından yapıldığı belli değil. O hâlde bu fiiller edilgendir.

UYARI

Edilgen fiilin bulunduğu bazı cümlelerde işi yapan “tarafından” sözcüğüyle ya da “-ca, -ce” ekleriyle bu cümleye bağlanıp söylenebilir. Bu şekildeki fiiller de çatısına göre daima edilgendir.

  • > Orman bekçi tarafından taranmış.

cümlesinde “taranmış” yüklemdir. “Taranan ne?” diye sorduğumuzda aldığımız “orman” özne durumundadır. Ancak tarama işini yapan “bekçi”dir. Cümlede işi yapan bellidir; fakat bu, özne görevinde değildir. “Orman” sözde öznedir. O hâlde bu fiil çatısına göre edilgendir.

UYARI

Edilgen fiiller nesne – yüklem ilişkisi bakımından geçişsiz fiillerdir. Çünkü etken fiillerdeki nesne, fiil edilgen yapıldığında özne görevini üstlenir. Edilgen fiillerdeki nesne gibi görünen sözcük veya sözcük grubu sözde öznedir.

  • > Takıma o da seçildi (yüklem).
  • > Çimler yeni biçilmiş (yüklem).
  • > Ressamın tabloları bulundu (yüklem).

cümlelerinde yüklemlerin hepsi “-I” ve “-n” eki almış. Bu cümlelerdeki “o, çimler, ressam” sözcükleri gerçek özne değil sözde öznedir. Bu cümlelerin hiçbiri nesne almamıştır. O hâlde bu fiiller edilgen – geçişsiz fiillerdir.

UYARI

Edilgen fiillerin yüklem olduğu bazı cümlelerde özne bulunmaz. Bu, geçişsiz fiillerin edilgen yapıldığı durumlarda görülür.

  • > İzciler Ağrı Dağı’na çıktı.

cümlesinde “çıktı” fiili, nesne almadığı için geçişsizdir. Bu fiil edilgen yapıldığında;

  • > Ağrı Dağı’na çıkıldı.

şeklinde oluşur. Özneyi bulmak için “Çıkılan ne?” diye sorulduğunda cevabın olmadığı “Ağrı Dağı’na” sözcük grubunun dolaylı tümleç olduğu görülmektedir. Görüldüğü gibi bu cümlede özne yoktur. Öznesi olmayan bu fiiller de edilgen fiildir.

Örnek Soru

Hangi cümlenin yüklemi edilgen çatılı fiildir?
A) Bahçedeki ağaçlar iki ayda bir sulandı.
B) Bütün gün evin etrafında dolandı.
C) Çocuklar soba yanınca ısındı.
D) İnşaat bitince uzun süre dinlendi.

Çözüm :
B seçeneğinde “dolandı” eylemini yapan gizli özne (o) gerçek öznedir. C seçeneğinde “ısınma” eylemini yapan “çocuklar” gerçek öznedir. D seçeneğinde “dinlenme” işini yapan gizli özne (o) gerçek öznedir. Fakat A seçeneğinde yüklem görevindeki “sulamak” fiili”-n” ekini almış. Aynı zamanda bu cümlenin öznesi görevindeki “bahçedeki ağaçlar” sözcük grubu sözde öznedir; çünkü sulama işini yapan belli değil. O hâlde A seçeneğindeki fiil edilgendir.
Cevap A


Leave A Reply