İran Tarihi (Kısaca)

0

Bir dönemin en kudretli devleti olan ve kadim bir uygarlık olarak kabul edilen İran tarihi ile ilgili olarak temel bilgiler.

İran BayrağıBugün İran diye bildiğimiz bölgeye Milattan binlerce yıl önce iki kavim yerleşmişti. Bunlardan Medler kuzeyde, Persler de güneyde yaşıyordu. Bugünkü İran halkı bu iki kavmin karışmasından doğmuştur. Aynı zamanda Türkler, Araplar ve Moğollar’la da karışmışlardır.

Advertisement

Elâm’lar, Medler, Persler, Partlar, Sasanîler, sırası ile İran’da kuvvetli devletler kurdular. Müslüman-Arap fethinden sonra İran, bir müddet sonra birçok mahalli devletlere ayrıldı. Türkleşmiş Moğol İlhanlılar’dan sonra Celâyirliler, Timurlular, Karakoyunlular, Akkoyunlular, nihayet Safevîler iktidara geldi; bunların hepsi Türk’tür. Safevîler ile İran, ağırlık noktasını bugünkü İran’ın teşkil ettiği bir devlet oldu. Onları Afganlar, Avşarlar, Zerdler, Kaçarlar ve Pehlevîler takip etti.

• Klâsik devir ve Pers İmparatorluğu. — İran’a yerleşen iki kavimden, önce Medler egemenliği ele geçirdiler. M.Ö. VII. yüzyılda Asur başkenti Ninova’ya hücum ettiler. M.Ö. 550 yılında Persler, Medler’i egemenlikleri altına almayı başardı. Bunlar Pers bölgesinde yaşadıkları için Yunanlılarca «Persis» diye anılıyorlardı.

Persler Dârâ zamanında büyük bir imparatorluk kurdular. İmparatorluğun sınırları Kuzey Hindistan’dan kuzey Yunanistan’a kadar uzanıyordu. Dârâ’ nın M.Ö. 486’da ölümünden önce Yunanlılar Marathon’da Persler’i yendiler. Bu yenilgiden sonra Persler toparlanamadı, Makedonyalı Büyük İskender İran üzerine yürüdü, Persler’i yendi, ülke yüzyıl kadar Makedonya egemenliği altında kaldı.

• Sasanî Hanedanı: Dârâ’dan, sonra İran en parlak çağını Sasaniler zamanında yaşamıştır. Sasanîler sulama tesisleri, yollar, büyük binalar yaptılar, sanat ve edebiyata önem verdiler.

Advertisement

• Çeşitli İstilâlar: 641 yılında Araplar İran’ı işgal ederek Sasanî hanedanının hükümranlığına son verdi. Bu istilâ sırasında İran Müslümanlığı kabul etti, Arap harflerini kullanmaya başladı. Daha sonraları Iran önce Selçuklular’ın, sonra Moğol imparatoru Cengiz’in, daha sonra da  Timur’un istilâsına uğradı.

• Safevî Hanedanı: XVI. yüzyılda yeni bir Türk hanedanı İran’da iktidarı ele aldı. Safevîler Türkler’den sonra cihanın en güçlü devletini kurdular. Safevîler’in en büyük hükümdarı Şah Abbas’tır. Onun zamanındaki başkent Isfahan dünyanın en güzel şehirlerinden biri haline geldi.

• Bugünkü Devir: XIX. yüzyılda Hindistan’ı işgal eden İngilizler İran’ı da kontrolları altına almak istediler. Buna karşılık Rusya da İran’ın kuzey kesimlerini ele geçirdi. XX. yüzyılın başlarında İngiltere ile Rusya İran’ı ikiye bölmeyi, bunları karşılıklı kendi egemenlikleri altına almayı kararlaştırdılar. 1908’de petrolün keşfi İran’ı daha da önemli bir hale getirdi. O sırada iktidarda bulunan Kaçar Hanedanı yavaş yavaş kudretini kaybediyordu.

I. Dünya Savaşı’ndan sonraki istikrarsız devirde, bir jandarma onbaşısı olan Rıza Han iktidarı ele geçirdi, Türk Kaçar Hanedanını tahttan indirdi. 1925’te Rıza Şah «Pehlevî» adı ile tahta çıktı. Orduyu modernleştirdi. II. Dünya Savaşı’nda tarafsız kalmak istedi. Halbuki Müttefiklerin İran petrolüne ve demiryollarına ihtiyacı vardı. İran, Rusya’ya gönderilecek yardım malzemesi için en uygun yoldu. Bu yüzden İngiltere ve Rusya İran’ı işgal ettiler. Şahı tahttan indirerek yerine oğlu Muhammed Rıza Pehlevî’yi geçirdiler. Savaştan sonra Müttefikler İran’dan çekildi.

1970’li yılların sonunda başlayan İslami hareketler sonrası ise Şah rejimi devrilerek yerine İslami bir rejim kurulmuştur.

Advertisement


Leave A Reply