Gölge oyunu Karagöz ve Hacivat’ın özellikleri nelerdir? Maddeler halinde Karagöz oyununun özellikleri, hakkında bilgiler ve açıklamaları
Karagöz ve Hacivat, Türk tiyatro ve gölge oyunu geleneğinin en tanınmış örneklerinden biridir. Arkadan verilen ışığın, özel olarak hazırlanmış figürler üzerinden perdeye yansımasıyla oluşturulan görüntüler ve bu görüntülere eşlik eden konuşmalar, oyunun temelini meydana getirir. Karagöz oyunu yalnızca iki ana karakterin karşılıklı konuşmalarından oluşmaz; Osmanlı toplumunun sosyal ve kültürel yapısını, günlük yaşamını, farklı insan tiplerini, müziğini ve mizah anlayışını da perdeye taşır.
Karagöz oyununda metnin önceden bütünüyle yazılmış olması yerine, gelenek içerisinde belirlenmiş olay örgüsü ve karakter özellikleri bulunur. Oyunun icracısı olan hayalî, bu çerçeve içerisinde doğaçlamaya, seslendirmeye, taklide ve söz oyunlarına geniş ölçüde yer verir. Bu nedenle her gösteri, aynı oyunun konusu korunmakla birlikte farklı bir anlatım ve mizah anlayışıyla sunulabilir.
Karagöz Hacivat oyununun başlıca özellikleri maddeler hâlinde şöyle açıklanabilir:
1. Karagöz oyunu tek bir sanatçının birçok beceriyi bir arada kullanmasını gerektirir
Karagöz gösterisini perde arkasında yöneten ve karakterleri seslendiren sanatçıya hayalî veya hayalbâz adı verilir. Hayalî, oyunun yalnızca kuklalarını hareket ettiren kişi değildir. Aynı zamanda oyuncu, ses sanatçısı, taklitçi, anlatıcı ve gösterinin ritmini belirleyen kişidir.
Hayalî, oyundaki farklı karakterlere uygun sesler çıkarır. Karagöz, Hacivat, kadınlar, çocuklar ve diğer tipler birbirinden farklı biçimde konuşturulur. Ayrıca oyunda yer alan çeşitli yörelerden ve toplumsal çevrelerden kişilerin konuşma biçimleri de taklit edilebilir. Böylece aynı sanatçı, gösteri sırasında çok sayıda farklı karakteri canlandırmış olur.
Hayalînin görevleri bununla da sınırlı değildir. Figürlerin perde üzerinde doğru biçimde hareket ettirilmesi, karakterlerin konuşma sırasının düzenlenmesi, müzik ve ses unsurlarının zamanında kullanılması, oyunun hızının ayarlanması ve seyircinin ilgisinin canlı tutulması da onun sorumluluğundadır.
Karagöz figürleri geleneksel olarak deri malzemeden hazırlanır ve çeşitli renklerle boyanır. Bu figürlerin hazırlanması da Karagöz sanatının önemli aşamalarından biridir. Dolayısıyla hayalî, gösterinin hem hazırlık hem de sahneleme aşamalarında önemli becerilere sahip olmak zorundadır.
2. Karagöz oyunlarında tamamen yazılı bir tiyatro metnine bağlı kalınmaz
Karagöz oyunlarının en önemli özelliklerinden biri, modern tiyatrodaki gibi baştan sona yazılmış ve oyuncunun kelimesi kelimesine takip ettiği sabit bir metin anlayışının bulunmamasıdır. Oyunun genel konusu, karakterleri ve olayların temel akışı gelenek tarafından belirlenmiş olsa da ayrıntılı konuşmalar büyük ölçüde hayalînin anlatım gücüne bırakılır.
Bu durum, hayalînin oyun sırasında tamamen kuralsız hareket ettiği anlamına gelmez. Karagöz, yüzyıllar içerisinde kendine özgü kuralları, karakterleri, söyleyiş biçimleri ve bölüm yapısı oluşmuş geleneksel bir tiyatro türüdür. Hayalî, bu geleneğin sınırları içerisinde kendi yeteneğini kullanır.
Karagöz oyunlarında sözlü aktarım önemli bir yere sahiptir. Oyunların temel çatısı önceden bilinir ancak karakterlerin söyleyeceği cümleler, yapılan espriler, kelime oyunları ve bazı ayrıntılar gösteriden gösteriye değişebilir. Bu nedenle aynı Karagöz oyunu, farklı hayalîler tarafından farklı biçimlerde oynanabilir.
Doğaçlama özelliği, Karagöz oyunlarının canlılığını sağlayan unsurlardan biridir. Hayalî, seyircinin tepkisine, dönemin gündemine ve bulunduğu çevreye göre bazı konuşmaları değiştirebilir veya yeni espriler ekleyebilir. Böylece oyun, yalnızca geçmişten aktarılan bir metin olmaktan çıkarak seyirciyle doğrudan ilişki kuran canlı bir gösteriye dönüşür.
3. Karagöz oyunundaki kişiler belirgin özellikleri olan tiplerdir
Karagöz oyununda yer alan karakterler, modern edebiyat incelemelerinde kullanılan anlamıyla belirli özellikleri temsil eden tipler olarak değerlendirilebilir. Bu tiplerin kişilikleri, konuşma biçimleri, davranışları ve toplumsal özellikleri genellikle belirgin ve değişmez niteliktedir.
Oyunun iki temel kişisi Karagöz ve Hacivattır.
Karagöz, öğrenim görmemiş, halkın içinden gelen, doğrudan konuşan ve düşündüğünü saklamayan bir karakterdir. Bununla birlikte oldukça zeki, hazırcevap ve nüktedan bir kişiliğe sahiptir. Hacivat’ın kullandığı süslü ve yabancı kelimeleri zaman zaman yanlış anlaması, kelimelerin anlamlarını farklı yorumlaması ve olaylara kendi bakış açısıyla yaklaşması oyunun mizahının önemli kaynaklarından biridir.
Hacivat ise Karagöz’e göre daha eğitimli görünen, konuşmalarında süslü ifadelere yer veren, görgülü ve kendisini bilgili göstermeye çalışan bir tiptir. Zaman zaman bilgiçlik taslaması ve gösterişe düşkün davranışları üzerinden eleştirilir. Karagöz ile Hacivat arasındaki temel karşıtlık, oyunun diyaloglarının ve mizahının merkezinde bulunur.
Oyunda Karagöz ve Hacivat’ın dışında çok sayıda karakter de yer alır. Bu kişiler çoğunlukla belirli bir özelliği, mesleği, yöresel konuşma biçimini veya toplumsal çevreyi temsil eder. Örneğin Kastamonulu, Kayserili, Bolulu, Eğinli, Arnavut, Laz, Kürt, Rumelili ve Muhacir gibi karakterler farklı yöreleri ve konuşma biçimlerini yansıtır.
Bunun yanında Arap, Ermeni, Yahudi, Rum, Beberuhi, Tiryakî, Kekeme, Sarhoş, Tuzsuz Deli Bekir, Çelebi, Köçek ve Zenne gibi çeşitli tipler de Karagöz repertuvarında yer alır.
Bu karakterlerin önemli bir bölümü perdeye Karagöz veya Hacivat ile konuşmak için gelir. Konuşmaları ya da oyundaki işlevleri tamamlandığında perdeden ayrılırlar. Böylece farklı karakterlerin kısa süreli karşılaşmaları üzerinden çeşitli olaylar ve mizahi durumlar oluşturulur.
4. Karagöz oyunu Osmanlı toplumunun kültürel çeşitliliğini yansıtır
Osmanlı Devleti, uzun yüzyıllar boyunca farklı bölgeleri, toplulukları, kültürleri ve yaşam biçimlerini aynı siyasi yapı içerisinde barındırmıştır. Karagöz oyunu da bu çok katmanlı sosyal yapının eğlence ve sanat alanındaki yansımalarından biri olarak değerlendirilebilir.
Oyundaki farklı karakterlerin bulunması, toplumdaki çeşitli insan gruplarının ve yöresel özelliklerin perdeye taşınmasını sağlamıştır. Bu nedenle Karagöz yalnızca Karagöz ile Hacivat arasındaki bir konuşma olarak görülmemelidir. Oyunlarda günlük yaşamın farklı kesimlerinden insanların davranışlarına, konuşma biçimlerine ve alışkanlıklarına da yer verilmiştir.
Karagöz repertuvarında halk kültürünün farklı unsurlarının bulunması da dikkat çekicidir. Halk şiiri, divan şiiri, tekke kültürü, geleneksel müzik, halk müziği ve çeşitli eğlence biçimleri oyunların içerisinde kendilerine yer bulmuştur. Köçek ve çengi gibi karakterlerin yanı sıra çeşitli halk oyunları ve müzikal gösteriler de Karagöz geleneğinin bir parçası olmuştur.
Bu yönüyle Karagöz perdesi, dönemin sosyal hayatına ilişkin çeşitli unsurların bir araya geldiği küçük bir kültür sahnesi niteliğindedir. Farklı karakterlerin aynı oyun içerisinde buluşması, Osmanlı toplumunun kültürel çeşitliliğini mizahi bir anlatımla yansıtır.
5. Müzik Karagöz gösterisinin önemli unsurlarından biridir
Karagöz oyununda müzik, gösterinin atmosferini oluşturan temel unsurlardan biridir. Müzik yalnızca arka planda kullanılan bir eşlik unsuru değildir; karakterlerin sahneye girişlerinde, bazı bölümlerin geçişlerinde ve oyunun sonunda önemli bir işleve sahiptir.
Bazı karakterlerin perdeye gelişleri kendilerine özgü müziklerle desteklenebilir. Böylece seyirci, karakteri henüz konuşmaya başlamadan müzikal özelliklerden tanıyabilir. Oyunun çeşitli bölümlerinde kullanılan müzikler, gösterinin ritmini ve hareketliliğini artırır.
Özellikle köçek gibi müzik ve dansla bağlantılı karakterlerin bulunduğu bölümlerde müzikal unsurlar daha belirgin hâle gelir. Geleneksel çalgılar ve ritmik sesler, Karagöz gösterisinin geleneksel atmosferinin oluşmasına katkı sağlar.
Müzik, aynı zamanda oyunun bölümleri arasında geçiş yapılmasına ve seyircinin dikkatinin perde üzerinde tutulmasına yardımcı olur. Bu nedenle Karagöz geleneğinde müzik ile gölge gösterisi birbirinden ayrı düşünülemez.
6. Karagözcülük geleneği usta-çırak ilişkisiyle aktarılmıştır
Karagöz sanatının yüzyıllar boyunca varlığını sürdürmesinde usta-çırak ilişkisi önemli bir rol oynamıştır. Bu geleneksel sanatın incelikleri yalnızca yazılı kaynaklardan öğrenilmemiş, deneyimli hayalîlerden genç sanatçılara uygulamalı olarak aktarılmıştır.
Çırak, ustasının yanında oyunların nasıl hazırlanacağını, figürlerin nasıl kullanılacağını, karakterlerin hangi seslerle konuşturulacağını ve perde üzerindeki hareketlerin nasıl gerçekleştirileceğini öğrenmiştir. Bunun yanı sıra doğaçlama yapma, seyirciyle iletişim kurma ve oyunun temposunu ayarlama gibi beceriler de zaman içerisinde kazanılmıştır.
Usta-çırak yöntemi sayesinde Karagöz sanatının teknik özellikleri kadar geleneksel anlatım biçimleri de yeni kuşaklara aktarılmıştır. Bu durum, Karagöz’ün yalnızca bir gösteri biçimi olarak değil, yaşayan bir gelenek olarak varlığını sürdürmesine katkıda bulunmuştur.
7. Karagöz oyununun ortaya çıkışıyla ilgili çeşitli rivayetler bulunmaktadır
Karagöz oyunuyla ilgili tarihsel kaynaklarda farklı bilgiler bulunmakla birlikte, oyunun ortaya çıkışına dair halk arasında anlatılan çeşitli rivayetler de vardır. Bu rivayetlerden en tanınmış olanı, Karagöz ile Hacivat’ın Bursa’daki bir cami inşaatı sırasında yaşadıkları olaylarla ilgilidir.
Rivayete göre Orhan Bey döneminde Bursa’da bir cami inşa edilmektedir. İnşaatta görev yapan Hacivat’ın zarif, bilgili ve konuşkan bir kişi olduğu; Karagöz’ün ise eğitim almamış, halktan gelen ancak hazırcevap ve nüktedan bir karakter olduğu anlatılır.
İki karakterin karşılıklı konuşmaları ve şakalaşmaları, inşaatta çalışan işçilerin dikkatini çeker. Karagöz ile Hacivat’ın konuşmalarını dinleyen işçiler işlerini aksatmaya başlar. İnşaatın yavaşladığını fark eden Orhan Bey, bunun nedenini araştırır ve durumun Karagöz ile Hacivat’ın konuşmalarından kaynaklandığını öğrenir.
Rivayetin devamında Karagöz ile Hacivat’ın padişahın huzurunda konuşturuldukları anlatılır. Ancak onların konuşmaları ve şakalaşmaları inşaatın aksamasına neden olduğu gerekçesiyle iki karakterin cezalandırılmasına karar verilir.
Karagöz’ün ölüm karşısındaki rahat tavrı ile Hacivat’ın yaptığı hareketler, daha sonraki Karagöz tasvirlerinin özellikleriyle ilişkilendirilir. Rivayete göre Hacivat’ın ellerini çenesinin altında birleştirmesi ve Karagöz’ün bir elini hareket ettirmesi, perde üzerindeki geleneksel figürlerin görünüşüne kaynaklık etmiştir.
Daha sonra inşaatın yeniden hızlandığı ve bir işçinin taşı sürekli olarak yukarı çıkarıp tekrar aşağı indirdiği görülür. Bunun nedeni sorulduğunda, işçinin hamam yapılmadığı için yıkanamadığını ve bu nedenle cami inşaatında kullanılacak taşlara dokunmak istemediğini söylediği anlatılır.
Bu olay üzerine hamam ve medrese yapılmasına karar verildiği rivayet edilir. Ancak Karagöz ve Hacivat’ın öldürülmüş olması Orhan Bey’i üzmektedir.
Rivayetin sonraki bölümünde Küşterî adlı bir şeyhin devreye girdiği anlatılır. Küşterî’nin, Karagöz ve Hacivat’ın anısını yaşatmak amacıyla bir perde hazırladığı ve perde arkasından ışık kullanarak onların görüntülerini canlandırdığı söylenir. Bu anlatıya göre Küşterî, daha sonraki hayalîler tarafından Karagöz sanatının piri kabul edilmiştir.
Bu hikâye, Karagöz oyununun tarihsel olarak kesin ortaya çıkışını kanıtlayan bir belge olarak değil, gelenek içerisinde aktarılan meşhur bir rivayet olarak değerlendirilmelidir.
8. Karagöz oyunu dört temel bölümden meydana gelir
Geleneksel Karagöz oyunu, birbirini takip eden dört temel bölüm içerisinde değerlendirilir. Bunlar mukaddime, muhavere, fasıl ve bitiş bölümleridir. Her bölümün gösteri içerisinde farklı bir görevi vardır.
Mukaddime (Giriş)
Mukaddime, oyunun başlangıç bölümüdür. Gösteri başlamadan önce perdeye çeşitli dekor ve süs unsurları yerleştirilebilir. Bunlara göstermelik adı verilir. Göstermelik olarak çiçek, ağaç, gemi, ev veya oyunun konusuyla bağlantılı farklı şekiller kullanılabilir.
Oyunun başlamasıyla birlikte perde üzerinde bulunan göstermelik, nâreke adı verilen kamıştan yapılmış düdüğün çıkardığı sesle kaldırılır. Bu ses geleneksel olarak nâreke zırıltısı şeklinde ifade edilir.
Göstermeliğin kaldırılmasının ardından Hacivat’ın perdeye gelmesiyle giriş bölümü gelişir. Hacivat’ın çeşitli ifadeler kullanması, dua veya geleneksel söyleyişlerde bulunması ve ardından Karagöz’ü çağırması, mukaddimenin temel özellikleri arasındadır.
Karagöz’ün perdeye gelmesiyle birlikte iki karakter arasında ilk karşılaşma gerçekleşir. Hacivat’ın kullandığı sözleri Karagöz’ün farklı anlaması veya yanlış yorumlaması, oyunun mizahi yapısının oluşmasına zemin hazırlar.
Muhavere (Söyleşme)
Muhavere, Karagöz ile Hacivat’ın karşılıklı konuşmalarının ön plana çıktığı bölümdür. Bu bölümde olay örgüsünden çok iki karakterin konuşmaları, atışmaları, yanlış anlamaları ve kelime oyunları önem taşır.
Muhaverenin en belirgin özelliği, Karagöz ile Hacivat arasındaki karakter farklılıklarının ortaya çıkmasıdır. Hacivat daha süslü ve bilgili bir konuşma tarzı kullanırken Karagöz, onun söylediklerini çoğu zaman kendi anlayışına göre yorumlar. Böylece ortaya mizahi durumlar çıkar.
Fasıl
Fasıl bölümünde oyunun asıl konusu işlenir. Bu bölümde Karagöz ve Hacivat’ın yanı sıra diğer tipler de perdeye gelir. Oyunun konusu doğrultusunda çeşitli olaylar meydana gelir ve karakterler arasında farklı ilişkiler kurulur.
Fasıl bölümünde yer alan olaylar, oyunun konusuna göre değişebilir. Farklı mesleklerden, yörelerden veya toplumsal çevrelerden karakterlerin perdeye gelmesiyle olay örgüsü genişler. Mizah, yanlış anlaşılmalar, taklitler, kelime oyunları ve karakterlerin belirgin özellikleri bu bölümde yoğun biçimde kullanılır.
Bitiş
Bitiş bölümü, oyunun sona erdiği bölümdür. Oyun içerisindeki olaylar sonuçlandırılır ve Karagöz ile Hacivat yeniden perdeye gelebilir.
Geleneksel yapıda Karagöz’ün seyirciden özür dilemesi, bir sonraki oyunun veya gösterinin duyurulması ve iyi dileklerde bulunulması gibi unsurlar görülebilir. Böylece gösteri tamamlanır ve perde kapanır.
Karagöz oyununun bu dört bölümlü yapısı, gösterinin geleneksel bütünlüğünü sağlar. Mukaddime ile seyirci oyuna hazırlanır, muhavere bölümünde Karagöz ile Hacivat’ın ilişkisi ortaya konur, fasılda asıl olay işlenir ve bitiş bölümünde gösteri tamamlanır.
