R Harfi nedir? Türk alfabesinin 21. harfi olan R harfi hakkında dil bilgisi detayları. R harfinin çıkış yeri, kullanımı, ünlüyle birleşmesi ve Türkçe’deki özellikleriyle ilgili bilgiler.
R, r Harfi; Türk alfabesinin 21. harfidir. Osmanlı alfabesinde 12. sırada bulunan re, ra; ebced hesabıyla tarih düşünmede 200 değerinde sayılırdı.
G, k, l, y gibi bir ön damak ünsüzü (sessiz harf. konsonant) olan r’nin söylenişinde dilin ucu kalkar; r’nin söylenişinde ses yolunu açık tutan bir eğilim vardır; böylece yukarı kalkmış olan dilin ucu titrer (titreşimli). R’nin titrek oluşu, onu öteki konsonantlar kadar sağlam olmaktan alıkoyduğu için bu ses, bazı sözcüklerde yıpranıp düşme durumuyla karşılaşır. Oluşumunda hava için geniş bir yer bulunan r, vokal ve konsonant olma niteliğine de sahiptir. Ses yolunun olanağına uygun olarak süreklilikle çıkarıldığı için de sürekli bir ünsüzdür. Ayrıca re sedasız karşılığı bulunmayan sedalı bir konsonant sayılır (Göktürk ve Uygur alfabelerinde her zaman yer almış bir harftir). Ses bilgisi (fonotik) bakımından r (başka bir deyişle sızmalı, titreşimli, diş ünsüzü nitelikleriyle); Türkçede ön seste bulunmaz (bir iki yansımada bulunması kuralı değiştirmez).
Dilimizdeki r ile başlayan hemen bütün sözcükler yabancıdır: Rab (Ar.), rabıt (Ar.), raca (Hintçe), raci (Ar.), radar (İng.), radde (Ar.), radikal (Fr.), radon (Lat.), Radyasyon (Fr.), realist (Fr.), reaya (Ar.), rebap (Far.), reçel (Far.), reçete (it.), redingot (İng.), referandum (Lat.), rehber (Fars), rehine (Ar.), rejim (Fr), rekor (îng.)… Bu yüzden r ile başlayan yabancı sözcüklerin bazıları, Anadolu ağızlarında başına bir ünlü eklenerek söylenme alışkanlığı getirir: Ramazan: Iramazan, rençper: İrençper, Rum: Urum… gibi sözcüklerin orta ve son bölümlerinde r’yi söylemenin hiçbir güçlüğü yoktur, -r eki, eylem köklerinden ortaç: sıfat eylem: partisip yapmaya yarayan eklerden biridir: Gelir, akar, geçer, durur (ad değerinde olabilir). -r eki, ad soylu köklere eklenerek eylem (fiil) kurmaya da yarar: Deli: Delirmek, belli: belirmek gibi. Yansıma (onamatope) yapmada da rol sahibidir: Anırmak, çağırmak… Eylem köklerine eklenen -r eki, oldurma, yaptırma anlamlarıyla ettirgenlik eki olarak da geçerlidir: pişmek: pişirmek, düşmek: düşürmek, kaçmak: kaçırmak, yatırmak… gibi.
R Harfi İle İlgili Bilgiler
- Ünlü Harf: R harfi bir ünlü harf değil, ünsüz harflerden biridir. Türk alfabesindeki 21 ünsüz harften biridir.
- Diş Damak Ünsüzü: R harfi diş damak ünsüzlerinden biridir. Türkçe’deki diğer diş damak ünsüzleri gibi, dilin ucu üst dişlerin arka kısmına doğru yaklaştırılarak çıkarılır.
- Çıkış Yeri: R harfi dilin ucunun üst dişlerin arkasına veya diş etlerine dokundurulmasıyla çıkar. Bu çıkış şekline “diş damak r” denir.
- Tek ve Çift Yazılışı: Türkçe’de R harfi tek ve çift olarak yazılabilir. Örneğin: “Rüzgar” kelimesinde çift, “Radyo” kelimesinde tek olarak kullanılmıştır.
- Hece Başı ve Orta Konumda Kullanımı: Türkçe’de R harfi hem hece başında hem de hece ortasında kullanılır. Örneğin: “Rüzgar” (hece başı), “Sarhoş” (hece ortası).
- Yumuşak R ve Sert R: Türkçe’deki R harfi, bazı bölgelere göre farklılık gösterebilir. Mesela İstanbul Türkçesi’nde daha sert ve net bir şekilde söylenirken, bazı bölgelerde daha yumuşak bir şekilde telaffuz edilir.
- İkinci Seslendirme ile Dönüşüm: Türkçe’de bazı kelimelerde R harfi, ikinci seslendirme kuralına uyar. Örneğin “köprü” kelimesindeki R harfi ikinci seslendirme kuralına uymuş ve “küprü” olarak söylenmiştir.
- Ünsüz Benzeşmesi: Bazı dilbilgisi kurallarına göre R harfi, öncesindeki harfe göre biçim değiştirebilir. Örneğin “buz” kelimesindeki Z harfi, R harfiyle birleşerek “bur” şeklinde söylenir.
- Ünlüyle Birleşmesi: Türkçe’de R harfi bazen ünlüyle birleşerek yeni bir ses oluşturur. Örneğin “ra” harflerinin birleşimiyle oluşan “re” sesi.
- Kelime Sonundaki Durumu: Türkçe’de genellikle kelimelerin sonunda R harfi yer almaz. Ancak bazı kelimelerde son ünsüz olarak kullanılır. Örneğin: “tar” gibi.
Bu bilgiler, Türkçe’deki R harfi hakkında temel dilbilgisi bilgileridir.
