Döllenme nedir ve nasıl gerçekleşir? İç döllenme, dış döllenme, insanlarda üreme süreci ve bitkilerde döllenme mekanizması hakkında detaylı, anlaşılır ve eğitici konu anlatımı. Tüm döllenme çeşitleri örneklerle bu rehberde.
Döllenme; Olgun dişi üreme hücresi (ovum) ile erkek üreme hücresinin (spermatozoit) birleşerek döllenmiş yumurtayı (zigot) oluşturması olayıdır. Doğada döllenme olayı iki biçimde görülür: Dış döllenme, iç döllenme. Dış döllenme evrimsel açıdan, iç döllenmeye oranla daha ilkel olarak kabul edilir; döllenme olayı, dişi hayvanın vücudu dışında gerçekleşir. Örneğin suda yaşayan birçok hayvanda döllenme bu yolla gerçekleşir. Bu hayvanların dişileri yumurtalarım, erkekleri de spermlerini suyun içinde bırakırlar. Spermler su içinde yumurtalarla rastlaşabilirlerse onları döllerler ve bu döllenmiş yumurtalardan embriyo ve sonra da hayvanların kendileri gelişirler. Burada döllenme geniş bir su hacminde gerçekleştiği için birleşme olasılığı oldukça zayıftır. Bu nedenle dış döllenme yapan canlılar çok sayıda üreme hacresi oluştururlar. Bu özellikleri yardımıyla soylarını günümüze kadar sürdürebilmişlerdir. Karada yaşayan hayvanlarda ise erkek ve dişi üreme hücresi ana hayvanın vücudu içinde gerçekleşir.
Bu amaçla erkeğin vücudundan dişi vücuduna spermin taşınması için yardımcı eşey organları gelişmiştir. İç döllenme iki eşeyin işbirliğini gerektirir. Birçok tür, iki eşeyin yan yana gelmesi, en uygun zamanda birleşmesi ve yeni yavrunun bakımının güvence altına alınması için en duyarlı ve ileri davranış biçimleri evrimleştirmiştir. Bunlar karşı cinsi çekmek için bir dürtü görevini üstlenebileceği gibi, bir eşleşme yanıtının çıkarılmasına yardımcı olabilen birtakım ikincil eşeyler karakterler gelişmiştir. Örneğin insanda kadınlarda göğüs ve dudak gelişimi gibi. Hayvanlar dünyasında her çiftleşmede mutlak döllenme olması gerekmez. Döllenme ancak yumurtanın uygun olduğu dönemde gerçekleşir. Doğada yaşayan hayvan türlerinin yumurta oluşturma dönemleri de birbirinden değişiktir. İnsan yaklaşık ayda bir kez yumurta oluştururken bazı hayvanlar yılda bir, bazıları ise iki kez yumurta oluşturur. Fare ve sıçan gibi hayvanlarda ise yumurta oluşumu 4 günde bir gerçekleşir.
İnsanda ayda bir kez yumurta oluşurken ayın her günü döllenme olası değildir. İnsanda döllenme olayınm iyi anlaşılabilmesi için iki yumurtlama arasındaki evreleri çok iyi bilmek gerekir. Birinci evre yumurta hücresinin, yumurtalıktan dışarı atılması (ovulasyon) evresidir. Bu olay, iki yumurtlama süresi içinde aşağı yukarı ortalara rastlar. İkinci evre sarı cisim (korpus luteum) evresidir. Bu evrede yumurtanın dışarı atılmasıyla oluşan yırtılmış folikülde sarı cisim oluşur. Ayrıca bu sırada yumurta, yumurta kanalı yoluyla döl yatağma geçer. Yumurtanın dölyatağındaki yolculuğu 2-3 gün kadardır. İşte insanda döllenme olayı bu anda gerçekleşir. Yumurta henüz yumurta kanalındayken çiftleşme yapılır ve spermler yumurtayı kanalda yakalarsa döllenme olayı gerçekleşeblir. Burada gelen milyonlarca spermden birisi yumurtadan içeri girerek onu döller. Daha sonra döllenmiş yumurta kanaldan dölyatağına gelerek iç yüzüne yapışır ve önceleri geçişme yoluyla beslenmeye başlar.
Eğer o ay oluşturulan yumurta döllenmemişse kanamayla bu yumurta yumurtlama devresinde dışarı atılır. Bu da yaklaşık 4-5 gün sürer.Bunu yeni bir yumurtanın olgunlaşıp yumurtalıktan dışarı verilmesi izler (folikül evresi). Bunun da süresi yaklaşık 10-14 gündür. Eğer bir çift yumurtanın, yumurta kanalında bulunduğu dönemi iyi hesaplarsa gebelikten korunabilir.
Bitkilerde de döllenme olayları soylarını südürmeleri açısından önemlidir.Çiçekli bitkilerde erkek organa stamen, dişi organa pistil adı verilir. Bu organlar çiçeğin içindedir. Birtakım çiçeklerde bu iki organ aym çiçek üzerinde bulunmasına karşın bir bölümünde aynı ağacın ayrı dallarında, bir bölümünde de ayrı ağaçlarda bulunur.Erkek organın ucundaki yapıya başçık (anter) denir. Burada erkek üreme hücreleri olan çiçek tozu (polen) oluşur. Polen içinde iki çekirdek bulunur.Bu çekirdeklerden birine “çiçek tozu tüpü çekirdeği” adı verilir Öteki daha sonra bir kez daha bölünerek, iki sperm çekirdeği oluşturur. Çiçek tozları başçıktan dökülür ve çeşitli araçlarla yapılırlar. Dişi üreme hücresi ise dişi organin dip kesiminde yumurtalığın içinde bir tohum kıstağında gelişir.Dişi organın tohum taslaklarını çevreleyen bölümüne yumurtalık (ovaryum) denir.
Bu yumurtalıkta yumurta hücreleri gelişir. Çiçek tozları dişi organa rüzgâr, su, böcek, kuş, yarasa gibi çeşitli etkenlerle taşınabilir. Dişi organın başçık bölümüne düşen polen,dişi organ tarafından uyarılır; bundan bir çiçek tozu tüpü oluşur ve bu tüp dişi organın içine girerek yumurtaya doğru büyür. Çiçek tozunda oluşan spermlerden biri çiçek tozu tüpü içinde hareket ederek yumurtayı döller,oluşan bu hücre embriyo durumuna geçerek yeni bitkinin temeli atılır.
