İşlemecilik Sanatı Nedir? Tarihçesi, Özellikleri ve Türk İşlemeleri

İşlemecilik sanatı nedir? İşleme tekniklerini, tarihçesini, Türk işlemelerinin özelliklerini, kullanılan malzemeleri ve geleneksel motifleri keşfedin.

Bir zemin (kumaş, deri, kadife) üzerine iğne iplikle sonradan örülen şekillere «işleme» denir. İşleme bir zemin üzerine değil de tığ ile elde işlenirse buna «dantel», «oya»; kumaş üzerine sonradan sökülmek üzere yardımcı bir kanava üstünden işleniyorsa buna da «kanaviçe» denir.

İşlemecilik, hemen hemen dikiş dikmekle beraber başlamış, çok eski bir el sanatıdır. İlk örneklerine Orta Asya Türkleri’nde raslanıyor. En çok da süs eşyasında, elbise ve döşeme dokularında kullanılmıştır. Türk, Asur, Sümer, Iran, Yunan ve Bizans zenginlerinin elbiseleri, döşemelik kumaşları gayet ustalıklı işlemelerle değerlendirilirdi. İşlemelerin, ilk çağlardan beri en çok bu bölgelerde toplanması, dayanıklı ve renkli ipliklerin, ipeğin bu bölgede bol bulunmasındandır. Bizans işlemeleri, Asya işlemelerine çok benzer. En eskisi VI. yüzyılın başlarına kadar gider. Ravenna (İtalya) da, Paris’te Cluny Müzesi’nde o devirlere ait işlemelere raslanır.

Ortaçağ’da, manastırlarda işleme atelyeleri vardı. Buralarda rahiplerin tören elbiseleri, tapınak örtüleri işlenirdi. XI ve XII. yüzyıllarda ipek zemin üzerine inci ve altın sırma işlemeleri moda oldu. XIII. yüzyıl batı işlemelerinde bitki motiflerine daha çok yer verildi. Bu motiflerin, ister bitki olsun, ister hayvan şekilleri olsun, kaynağı Orta Asya işlemleriydi. XIV. yüzyıldan itibaren de Batı’da, manastırlar dışında, şehirlerde işleme atelyeleri kurulmaya başlandı. Zamanla işlemelerin yerini nakışlı dokunan desenli kumaşlar aldı.

Rönesans, Batı işlemeciliğinde yeni bir çığıra yol açtı: Ressamların yaptığı el işlerinde yapmak, yani işlemeyle resim meydana getirmek. Hele saray hayatının gelişmesi, işlemeciliğin önemini artırdı. XVI. yüzyıldan itibaren de, en çok İtalya’da, renk tonlarının her derecesi de kullanılarak zengin motifler işlendi. Bu tutum, bütün Avrupa işlemeciliğini etkilemiştir. Venedik, hele renkli boncuk işlemelerinde çok ileri gitti. Fransa’da ise XIV. Louis devrinin ihtişamından sonra işlemeli kumaşlar moda olmaya başladığından işlemecilik gitgide geriledi.

İşlemecilik sanatı en çok Türkler arasında gelişmiştir. Bütün dünyaya yayılan Türk işlemeleri, bu alandaki eserlerin hepsini etkilemiştir. Hattâ, bir zamanlar o kadar makbul sayılan Macar işlemeleri bile Türk işlemeciliğinin eseridir.

Türkler’de işleme çok eskiden beri biliniyordu. Asya Türkleri’ne çadır medeniyetinin gerektirdiği her çeşit eşya ve örtüde,hattâ atların kolanlarında bile, yünlü, ipekli işlemeler görülür. Bu işin tekniğinde de Türkler, bütün dünyaya örnek olmuşlardır.

Türk işlemelerinin özelliği iki noktada toplanır: 1) İşlemede kullanılan teknik; 2) Motifler. Padişahların, vezirlerin, zenginlerin, gelinlerin elbiselerinde olduğu kadar mendil, peşkir, yağlık, sofra örtüsü, bohça, yorgan, yastık ve yüzleri gibi her türlü kumaşta bu çeşit süsler bulundurulurdu. Çeşitli malzeme kullanılırdı: Keten, pamuk, yünlü iplikler; ipek ve gümüş, altın sırma teller; inci ve boncuklar…

Türk işlemelerinde kullanılan malzeme çok değişik olmakla beraber daha çok yün iplik, ipek, sırma rağbet görmüştür. Sırma yassı tel halindeyse buna «kırma», pamuk ipliği etrafına sıkıca sarılarak kulanılıyorsa buna «tahrirli» denir. Şayet sırma, pamuk ipliğine beyazı görünecek şekilde sarılmışsa buna da «ebruli» adı verilir. Pamuk veya ipek, iğnenin batıp çıktığı kumaş mesafesindeki atkı üzerine kendi etrafında sarılarak işleniyorsa buna «sarma» denir.

Türk işlemelerine de ipliğin kumaşa tatbik şekline göre değişik adlar verilmiştir:

• Örme — Atkılar aynı noktaya dönecek şekilde kumaş üzerine yapılan işleme.
• Suzeni — Gergef üzerinde yapılan ince işleme.
• Hesap işi — Kumaşın ipliklerini sayarak ona göre motifleri işlemek.
• Sıçandişi — Kumaş kenarlarında kumaşın iplikleri çekilip yalnız bir tarafından bağlanarak yapılan işleme.
• Kesme — İşlenmeyen kısımlardaki boşluklar kesilip çıkarılarak yapılan işleme.
• Civan kaşı — Enli sarma.
• Tel kırma — Daha çok Doğu Anadolu’da, Palu’da işlenen gümüş sırma işi ki, yassı teller kumaşın bir yüzünden tırnakla kırılarak geri çevrilir, motifler böyle işlenir. Tel kırma işleri çok güç, çok emek istiyen bir işlemedir.

Türk işlemelerinde en çok kullanılan motifler yaprak, çiçek ve hayvan şekilleridir.