İlaç Formları Nelerdir? Katı ve Sıvı Formdaki İlaçlar ve Özellikleri

İlaç formları nelerdir? İlaç çeşitleri, katı yarı katı ve sıvı formdaki ilaçlar, özellikleri nelerdir, hakkında bilgi.

Tıbbi ürünler, kullanım amacına ve hastaya uygunluk derecesine göre farklı şekillerde hazırlanır. İlacın hasta tarafından kolayca alınabilmesi, etkisinin kontrollü salınması ve dozlamanın doğru yapılabilmesi için çeşitli fiziksel biçimlerde sunulması gerekir. Bu fiziksel biçimlere farmasötik form ya da ilaç formu adı verilir.

İlaçlar, kozmetik ürünlerde olduğu gibi üç temel fiziksel yapıda üretilir:

Katı form ilaçlar (örneğin: toz, tablet, kapsül, draje, fitil, kaşe)
Yarı katı form ilaçlar (örneğin: krem, merhem)
Sıvı form ilaçlar (örneğin: ampul, şurup, damla)

1. Katı Formdaki İlaçlar

Ağızdan alımı kolaylaştırmak amacıyla katı hale getirilmiş ilaçlar genellikle “hap” adı altında değerlendirilir. Bu ilaçlar yalnızca aktif maddeleri değil, aynı zamanda çeşitli yardımcı bileşenleri de içerir:

Dolgu maddeleri, tabletin istenen ağırlığa ulaşmasını sağlar. Nişasta ve sakaroz gibi maddeler sıklıkla bu amaçla kullanılır. Bu maddeler genellikle tabletin büyük kısmını oluşturur.
Parçalanmayı sağlayan maddeler (dağıtıcılar), ilacın mide gibi ortamlarda hızla çözülmesini ve yayılmasını kolaylaştırır. Bu işlev için aljinatlar örnek verilebilir.
Bağlayıcı ajanlar, toz formundaki ilaç parçacıklarını birbirine tutarak granül oluşturmaya yarar. Jelatin, glikoz, nişasta ve arap zamkı bu gruba girer.

Katı ilaç türleri

Toz: Bitkisel, hayvansal veya kimyasal kaynaklı maddelerin öğütülmesiyle elde edilen ince partiküllü yapılardır. Ağızdan alınabilir veya harici olarak cilde uygulanabilir (örneğin yara tozları).
Tablet: Etken madde ve yardımcı bileşenlerin preslenerek sıkıştırılmasıyla elde edilen silindirik ya da yuvarlak formdaki ilaçlardır. Aspirin buna örnektir.
Draje: Ağızda hoş bir tat bırakması için genellikle şekerle kaplanmış tabletlerdir. Bu kaplama hem tadı maskelemeye hem de mide asidinden korumaya yarar.
Kapsül: Jelatin malzeme ile kaplanmış silindirik veya oval biçimli taşıyıcılardır. İçerisine katı ya da sıvı ilaçlar yerleştirilebilir. Mide ya da bağırsakta çözünebilen çeşitleri mevcuttur.
Fitil (Suppozituvar): Vücut ısısında eriyerek etkisini gösteren, genellikle rektal veya vajinal yoldan uygulanan ilaç şeklidir.
Kaşe: Hoş olmayan kokulu ya da tatsız toz ilaçların, nişasta ya da pirinç unundan yapılmış zarlar içine doldurulmuş formudur. Bu zarlar genellikle iç içe geçen yapıdadır.

2. Yarı Katı Formdaki İlaçlar

Yarı katı kıvamda olan ilaçlar, genellikle dıştan sürülerek uygulanan ürünlerdir. Deri ya da mukozaya lokal etki sağlamak amacıyla kullanılırlar. Bu gruptaki ilaçlarda su ya da yağ bazlı taşıyıcı maddelerle etken madde bir araya getirilir.

Merhem: Genellikle yağ bazlı taşıyıcılarla (örneğin vazelin veya lanolin) hazırlanan, yoğun kıvamlı ilaçlardır. Deri hastalıklarında doğrudan cilde uygulanır.
Krem: Su oranı merhemlere göre daha yüksek olan daha yumuşak yarı katı ilaçlardır. Su bazlı yapıları sayesinde cilt tarafından daha hızlı emilir.

Her iki form da doğrudan deriye sürülerek uygulanır ve lokal etkiler için kullanılır.

3. Sıvı Formdaki İlaçlar

Sıvı ilaç formları, etken maddenin su, alkol ya da diğer çözücüler içerisinde çözülerek ya da süspanse edilerek hazırlandığı karışımlardır. Bu tür ilaçlar homojen (çözelti) ya da heterojen (süspansiyon) olabilir.

Çözelti (solüsyon): Bir veya birden fazla maddenin tamamen çözücü içinde çözünerek oluşturduğu homojen karışımdır. Vücuda kolay emildiğinden özellikle çocuklarda tercih edilir.

Ancak çözeltiler mikrobiyal kontaminasyona açık olduklarından raf ömürleri kısa olabilir.

Sıvı ilaç türleri

Solüsyon: Etken madde tamamen sıvı bir çözücüde eritilir. Kulak, göz ve burun damlaları bu gruba girer.
Süspansiyon: İlacın sıvı ortamda çözünmeden dağılmış olduğu formdur. Katı maddeler çökelek oluşturabileceğinden kullanmadan önce çalkalanması gerekir.
Tentür: Bitkisel ya da hayvansal kaynaklı maddelerin alkol veya eter gibi çözücülerle çözülerek elde edilen sıvı ilaçlardır. Tendürdiyot buna örnektir.
Ekstre: Bitkisel kaynaklı materyallerin sıvı çözücülerle işlenip, sonra çözücünün uçurulmasıyla elde edilen yoğunlaştırılmış preparatlardır.
Şurup: İçeriğinde %60 ve üzeri oranında şeker bulunan yoğun, tatlı sıvı ilaçlardır. Bu yüksek şeker oranı, mikrobiyal üremeyi engeller.
Losyon: Cilt üzerine uygulanmak üzere formüle edilmiş sıvı ilaçlardır. Ağrı kesici ya da koruyucu etkiler için kullanılır. Emülsiyon ya da süspansiyon şeklinde olabilirler.
Süt (magnesia sütü gibi): Süspansiyon formundaki sıvı ilaçlardır. Erimeyen maddeler içerdikleri için kullanmadan önce çalkalanmaları gerekir.
Aerosol: Teneffüs yoluyla alınan, basınçlı kutularda sunulan solüsyonlardır. Astım spreyleri buna örnektir.

Şuruplar Hakkında Detaylar

Şuruplar yüksek viskoziteye sahip, şeker içeriği yoğun sıvı ilaçlardır. Tat düzeltici olarak gliserin ya da sorbitol gibi maddeler de içerebilir. Aynı zamanda kristalleşmeyi önlemek ve çözünürlüğü artırmak gibi işlevleri de vardır.

Eczacılıkta basit şurup, şekerin %64 oranında suda çözünmesiyle oluşturulan çözelti olarak tanımlanır. Bu oranda şeker, mikroorganizmaların üremesini engelleyerek şurubun dayanıklılığını artırır.

Parenteral Solüsyonlar

Bazı ilaçlar doğrudan damar içine veya kas içine enjekte edilerek verilir. Bu tür uygulamalara parenteral uygulama denir. Etkinin hızlı başlaması gereken durumlarda tercih edilir.

Bu solüsyonlar, genellikle stabilizatörler, koruyucu ajanlar, tampon maddeler ve izotonik ortam sağlayan bileşenler içerir. Parenteral formlar aşağıdaki gibi sınıflandırılır:

İzotonik çözelti: Kan plazmasının ozmotik basıncına eşit basınca sahip çözeltilerdir. Vücuda verildiğinde sıvı dengesi bozulmaz.
Hipotonik çözelti: Osmotik basıncı kana göre düşük olan bu çözeltiler, dokulardan kana sıvı geçişine yol açar. Ödemli bölgelerde tercih edilebilir.
Hipertonik çözelti: Kanın ozmotik yoğunluğunu azaltan bu çözeltiler, sıvının damar dışına çıkmasına neden olur. Bazı özel durumlarda kullanılırlar.