Türkçe’de “Bildirme Kipleri” Nasıl Kullanılır? Kuralları Nelerdir? Örnek Cümleler

0

Bildirme kipleri nelerdir? Bildirme kiplerinin kullanımı, zamana göre örnekler, bildirme kipleri konu anlatımı.

Türkçe

Bildirme kipleri“, bir olayın gerçekleştiğini, gerçekleşeceğini veya gerçekleşmesi gerektiğini bildiren kiplerdir. Türkçe’de üç bildirme kipi vardır: geniş zaman, geçmiş zaman ve gelecek zaman.

  1. Geniş zaman: Geniş zaman, şimdiki zamanı ifade eder ve bir olayın gerçekleştiği veya gerçekleşeceği zamanı belirtmez. Fiilin kök hali alınarak “-(I)r” eki eklenir. Örnekler:
  • Bugün hava güzel. (şimdiki zaman)
  • Ben İstanbul’da yaşıyorum. (genel bir ifade)
  1. Geçmiş zaman: Geçmiş zaman, geçmişte gerçekleşmiş bir olayı veya geçmişteki bir durumu anlatmak için kullanılır. Fiilin kök hali alınarak geçmiş zaman ekleri olan “-DI”, “-mIş” veya “-yDI” eklenir. Örnekler:
  • Dün akşam yemeğini evde yedik. (geçmiş zaman)
  • Annem bana dün telefon etmişti. (geçmiş zaman)
  • Okulu bitirdiğimde İngiltere’ye gitmek istiyorum. (gelecek zaman)
  1. Gelecek zaman: Gelecek zaman, gelecekte gerçekleşecek bir olayı veya gelecekte olması planlanan bir durumu anlatmak için kullanılır. Fiilin kök hali alınarak gelecek zaman ekleri olan “-ACAK/-ECEK” eklenir. Örnekler:
  • Yarın sinemaya gideceğim. (gelecek zaman)
  • Bu hafta sonu İstanbul’da olacağız. (gelecek zaman)
  • İleride başarılı bir işadamı olmak istiyorum. (gelecek zaman)

Belirli geçmiş zaman:

Eylemin anlattığı kavramın, içinde bulunulan zamandan daha önce yapıldığını kesin olarak belirten kiptir. Dilimizde bu kip -dı (-di, -du, dü-, -tı, -ti, -tu, -tü) ekiyle kurulur:

kal-dı-m kal-dı-k
kal-dı-n kal-dı-nız
kal-dı kal-dı-lar

Yukarıda da görüldüğü gibi, çekim sırasında -dı ekinden sonra, kişi gösteren şu ekler kullanılmaktadır:

1. t.k. -m (kal-dı-m)
2. t.k. -n (kal-dı-n)
3. t.k. — (kal-dı)
1. ç.k. -k (kal-dı-k)
2. ç.k. -nız (kal-dı-nız )
3. ç.k. -lar (kal-dı-lar)

Belirli geçmişin olumsuz biçimi, -ma (-me) ekiyle yapılır:

kal-ma-dı-m kal-ma-dı-k
kal-ma-dı-n kal-ma-dı-nız
kal-ma-dı kal-ma-dı-lar

Belirli geçmişin sorulu biçimi ise mı (mi, mu, mü) soru ekiyle yapılır:

kaldım mı ? kaldık mı ?
kaldın mı ? kaldınız mı ?
kaldı mı ? kaldılar mı ?

Olumsuz sorulu olarak da kullanılırlar: kalmadım mı ?, kalmadın mı ?, kalmadı mı? .. gibi.

Belirsiz geçmiş zaman :

Eylemin anlattığı işin daha önce yapıldığını, bir başkasından aktararak belirsiz biçimde bildiren çekimdir. Türkçede bu zaman -mış (-miş, -muş, -müş) ekiyle oluşur:

kal-mış-ım kal-mış-ız
kal-mış-sın kal-mış-sınız
kal-mış kal-mış-lar

Bu çekimin aldığı kişi ekleri de şunlardır:

1. t.k. -ım (kal-mış-ım)
2. t.k. -sırı (kal-mış-sın )
3. t.k. — (kal-mış)
1. ç.k. -ız (kal-mış-ız )
2. ç.k. -siniz (kal-mış-sınız )
3. ç.k. -lar (kal-mış-lar )

Olumsuzluk eki -ma (-me) ile olumsuzları yapılır:

kal-ma-mış-ım kal-ma-mış-ız
kal-ma-mış-sın kal-ma-mış-sınız
kal-ma-mış kal-ma-mış-lar

Belirsiz geçmiş zaman çekimi, soru ekini kişi ekinden önce alır ve ayrı yazılır:

kalmış mıyım ? kalmış mıyız ?
kalmış mısın ? kalmış mısınız ?
kalmış mı ? kalmışlar mı ?

Olumsuz sorulu biçimleri de vardır: kalmamış mıyım ? kalmamış mısın ? kalmamış mı ? gibi.

Şimdiki zaman :

Eylemin gösterdiği devinim, iş ve oluşun, içinde bulunulan zamanda başladığını ya da sürdürüldüğünü anlatır; Türkiye Türkçesinde -iyor ekiyle kurulur:

kal-ıyor-um kal-ıyor-uz
kal-ıyor-sun kal-ıyor-sunuz
kal-ıyor kal-ıyor-lar

Ünlü uyumuna göre bu ek -iyor, -uyor, -üyor biçimlerine girer: gel-iyor, gidiyor (git-iyor); bul-uyor, koş-uyor; gör-üyor, gülüyor gibi. Ünlüyle biten köklerden sonra -yor biçiminde eklenir: okuyor, tozu-yor, tanı-yor, uyu-yor, taşı-yor gibi.

Ünlüyle biten kök ya da gövdelerde -y sesinin, daraltıcı ve inceltici etkisiyle ses değişmesi görülmektedir: yiyor (ye-yor), diyor (de-yor), saklıyor (sakla-yor), yadırgıyor (yadırga-yor), esirgiyor (esirge-yor), söylüyor (söyle-yor) gibi. Şimdiki zaman çekiminde kullanılan kişi ekleri şunlardır:

1. t.k. -ım (kal-ıyor-um)
2. t.k. -sın (kal-ıyor-sun )
3. t.k. — (kal-ıyor)
1. ç.k. -ız (kal-ıyor-uz )
2. ç.k. -siniz (kal-ıyor-sunuz )
3. ç.k. -lar (kal-ıyor-lar )

Olumsuzluk eki -ma (-me), -iyor ekinden önce gelir ve yukarıda da değindiğimiz gibi ses değişimine uğrar; çekimi şöyledir:

kalmıyorum (kal-ma-ıyor-um) kalmıyoruz (kal-ma-ıyor-uz)
kalmıyorsun (kal-ma-ıyor-sun)  kalmıyorsunuz (kal-ma-ıyor-sunuz)
kalmıyor (kal-ma-ıyor) kalmıyorlar (kal-ma-ıyor-lar)

Şimdiki zaman kipinin soru ekiyle çekimi:

kalıyor muyum ? kalıyor muyuz ?
kalıyor musun ? kalıyor musunuz ?
kalıyor mu ? kalıyorlar mı ?

Aynı kipin olumsuz sorulu biçimi de vardır: kalmıyor muyum. ? kalmıyor musun ? kalmıyor mu ? gibi.

Gelecek zaman

Eylemle anlatılmak istenilen kavramın içinde bulunulan zamandan sonraya ait olduğunu ya da gelecekte olacağını belirten kiptir. Bu kip dilimizde -acak (-ecek) eki yardımıyla oluşur:

kal-acak-ım (kalacağım) kal-acak-ız (kalacağız)
kal-acak-sın kal-acak-sınız
kal-acak kal-acak-lar

Bu kipin çekiminde kullanılan kişi ekleri, geniş zamandaki gibidir:

1. t.k. -ım (kal-acak-ım)
2. t.k. -sın (kal-acak-sın )
3. t.k. — (kal-acak)
1. ç.k. -ız (kal-acak-ız )
2. ç.k. -siniz (kal-acak-sınız )
3. ç.k. -lar (kal-acak-lar )

Gelecek zaman kipinin olumsuzu :

kal-ma-y-acak-mı (kalmayacağım)
kal-ma-y-acak-sın
kal-ma-y-acak
kal-ma-y-acak-ız (kalmayacağız)
kal-ma-y-acak-sınız
kal-ma-y-acak-lar

Bu kipin sorulu biçimi mı soru ekiyle yapılır:

kalacak mıyım ?
kalacak mıyız ?
kalacak mısın ?
kalacak mısınız ?
kalacak mı ?
kalacaklar mı ?

Bu kipin olumsuz sorulu biçimi şöyledir: kalmayacak mıyım? kalmayacak mısın? kalmayacak mı?

Geniş zaman

Eylemin anlattığı kavramın, geniş bir zaman içinde, her zaman yapıldığını, yapılacağını bildiren kiptir. Bu kip dilimizde -r (ır-, -ir, -ur, -ür, -ar, -er) ekiyle kurulur.

kal-ır-ım kal-ır-ız
kal-ır-sın kal-ır-sınız
kal-ır kal-ır-lar

Bu kip de şimdiki zaman kipinin aldığı kişi eklerini alır:

1. t.k. -ım (kal-ır-ım)
2. t.k. -sın (kal-ır-sın )
3. t.k. — (kal-ır)
1. ç.k. -ız (kal-ır-ız )
2. ç.k. -siniz (kal-ır-sınız )
3. ç.k. -lar (kal-ır-lar )

Bu kipin olumsuzu diğerlerinden değişik olarak 1. tekil ve çoğul kişiler dışında -maz (-mez) ekiyle kurulur:

kal-ma-m kal-ma-y-ız
kal-maz-sın kal-maz-sınız
kal-maz kal-maz-lar

Olumsuz sorulu biçimde geniş zaman şöyledir:

kalmaz mıyım ?
kalmaz mıyız ?
kalmaz mısın ?
kalmaz mısınız ?
kalmaz mı ?
kalmazlar mı ?

Görüldüğü gibi geniş zamanın olumsuz, sorulu biçiminde 1. tekil ve çoğul kişiler de -maz ekini almaktadır.


Leave A Reply