Ünlü Düşmesi Nasıl Meydana Gelir? Ünlü Düşmesinin Örneklerle Açıklaması

0
Advertisement

Ünlü düşmesi nedir, neden ve nasıl meydana gelir? Türkçede ünlü düşmesinin olduğu durumlar ve örnekleri, açıklamaları.

Ünlü Düşmesi

Ünlü Düşmesi

Daha fazla Ünlü Düşmesi Örnekleri – Ünlü Düşmesi Örnek Cümleler

Ünlü düşmesi Türkçede görülen ses olaylarından birisidir. Genellikle iç seste ve aşağıdaki biçimlerde olur:

a- Bazı vücut organlarına ilişkin Türkçe adlarda içses düşmesi görülür:

  • Alın: Top oynarken düşmüş, alnı yarılmış.
  • Ağız: Ben bir şey söylemedim; ağzımı bile açmadım. Ağzı var, dili yok.
  • Beyin: Beyninde ur varmış.
  • Burun: Burnum kanıyor.

b- Organ adları dışında, bir iki Türkçe sözcükte de içses düşmesi olur:

  • oğul: Kızım liseyi bitirdi, oğlum okula yeni başladı.
  • kayın: O benim kaynım oluyor.

c- Birleşik sözcüklerde içses düşmesi olur:

  • kahve+altı → kahvaltı
    Kahvaltı için alışveriş yaptım.
  • ne+is e → neyse
    Neyse ki kimse gelmedi.
  • bu+.ile → böyle
    Böyle davranısan kaybedersin.
  • şu+ile → şöyle
    Şöyle arkana yaslan ve bekle.
  • ne+asıl → nasıl
    Nasıl özlemişim seni.

ç- Çift seslemli ve /r/ sesiyle biten bazı eylem kökleri, edilgen çatıya çevrilirken içses düşmesi gerçekleşir:

  • ayır → ayrıl-
    Şehirden ayrılınca çok üzüldüm.
  • çağır → çağrıl-
    Üst yönetim tarafından çağrılınca gitmek zorunda kaldı.
  • çevir → Çevril-
    Filmin çevrilmesi iki yıl almış.
  • kıvır → kıvrıl-
    Kedi ateşin yanında kıvrılmış uyuyordu.

d- Bazı eylemlerden isim soylu sözcük türetirken de içses düşmesi olur:

  • devirim → devrim
    Yapılan devrimler yararlı oldu.
  • çağın → çağrı
    Çağrıyı alına geldim.
  • kavuşak → kavşak
    Kavşaktan dönünce orada.
  • ayıraç → ayraç
    Ayraç kullanmanı öneririm.

e. Birkaç isim ve isim soylu sözcükten türetilen eylemlerden de içses düşmesi görülür:

  • koku → koklamak
    Tüm gün o kötü kokuyu koklamak zorunda kaldım.
  • yumurta → yumurtlamak
    Tavuğun günde kaç yumurta yumurtluyor?
  • oyun → oynamak
    Artık oynamak istemiyorum.

f- Bazı yer belirten belirteçlerde ve adıllarda da içses düşer:

  • dışarıda → dışarda
    Dışarda olup bitenlerden haberin yok mu?
  • yukarıda → yukarda
    Yukarda gezen bir kedi var.
  • orada → orda
    Orda duracağına gelsene.

g- Soru adılı ‘nere’ sözcüğüne ek gelince de içses düşmesi olur:

nerede → nerde
Altınları nerde saklamış?

Advertisement

h- Türkçede, Türk, kurt, turp gibi birkaç sözcük dışında, iki ünsüz bir araya gelmez.

İki ünlü ya da iki ünsüz ancak Türkçeye girmiş yabancı kelimelerde görülür: emr, hükm, zehr, ism, kast, kısm, meyi, sabr, vakt vb.

Bu tür sözcüklerin bir bölümü, bir ünlü eklenerek az çok Türkçeleştirilmiştir: emir, hüküm, zehir, isim, kasıt, kısım, meyil vb.

Ancak, bu sözcükler ek aldıkları zaman, sonradan aldıkları ünlüleri yitirerek yine asıl biçimine dönmektedir.

  • Emir verdin mi? /Bir emriniz var mı?
  • Verdiğiniz hüküm yanlış / Hâkimin hükmü tartışılmaz.

Bu sözcüklerin sonuna bir yardımcı eylem gelince de ünlü düşer:

Advertisement
  • sabır → sabretmek
    Sabretmekten sıkıldım artık.
  • meyil → meyletmek
    Kötü davranışlara meyletmemelisin.
  • hüküm → hükmetmek
    Yıllarca dünyaya hükmetti.

ı- Tamlananı açık seslemle biten belirtisiz isim tamlamasına ikinci bir iyelik eki getirildiğinde içses düşmesi gerçekleşebilir:

  • yazı masası+m → yazı masam
    Belgeleri yazı masamın üstünde bulabilirsin.
  • okul çantası+nız → okul çantanız
    Akşamdan okul çantanızı hazırlayın.

i- -ı (-i, -u, -ü ) iyelik eki, kimi sözcüklerde kaynaşıp kalıplaşır:

biri, kimi, evveli vb.

Bu tür sözcüklere özellikle konuşma dilinde iyelik eki yeniden getirilir: biri-s-i, kimi-s-i, evvel-s-i vb.
Bu ek bazı sözcüklerin sonuna ikinci kez gelince de ünlü düşmesine yol açar:

yukarısı → yukarsı

dışarısı → dışarsı

Advertisement

j- Konuşma dilinde ve şiirlerde sen ve için sözcükleri birlikte kullanıldığında ünlü düşmesi olur:

  • Seninçin yas tutuyor, bulutlarıyla gökler (B. Kemal Çağlar)
  • Emmilerim hudutlarında
  • Seninçin döğüşürken ölmüşler.(C. Külebi)

k- Bir de yazı diline yansımayan, yalnızca sözlü iletişim sırasında içses düşmesi olur:

  • buyurun → buyrun
  • gazete → gazte
  • satılık → satlık

l- Bazı isim ve isim soylu sözcüklerin sonuna yapım eki gelince de içses (ünlü) düşmesi olur:

  • bakır+aç → bakraç
  • diri+lik → dirlik

Daha fazla Ünlü Düşmesi Örnekleri – Ünlü Düşmesi Örnek Cümleler


Bir Yorum Yazmak İster misiniz?